Motyle tatrzańskie (górskie i wysokogórskie)

Celem tego opracowania jest przedstawienie najciekawszych gatunków motyli żyjących w Tatrach. Reprezentują one faunę górską i wysokogórską, znakomita większość z nich żyje wyłącznie w Karpatach i Alpach. Czym się różnią motyle należące do fauny Tatrzańskiego Parku Narodowego od tych z pozostałej części kraju? więcej...
Uwaga! Symbol umieszczony przed nazwą gatunkową motyla oznacza w tym opracowaniu, że gatunek ten w Polsce występuje prawdopodobnie tylko w Tatrach.

Motyle dzienne

Górówki (Erebia)

Górówka jest dla mnie symbolem motyla tatrzańskiego. W polskiej części Tatr występuje 9 gatunków górówek, z czego 4 (gorge, manto, pandroza i pronoe), to gatunki żyjące w Polsce tylko w Tatrach (poza granicami kraju żyją w Alpach). Niektóre górówki możemy zobaczyć już na podtatrzu (boruta), inne tylko w wyższych partiach Tatr Zachodnich (gorge, pandroza). Dla kogoś mniej wprawnego trudne jest zozróżnienie poszczególnych gatunków, zwłaszcza że znaczące różnice zobaczymy dopiero po obejrzeniu spodu skrzydeł.
Górówka boruta (Erebia ligea)

Rozpiętość skrzydeł: 42-50 mm
Występowanie w Polsce: Karpaty, Sudety
Okres pojawu imago: 1/VII-3/VIII
Poza granicami Polski żyje w Alpach i innych górach Europy, a także w Skandynawii i Japonii.
W Tatrach spotykany w niższych położeniach do ok. 1200 m n.p.m., przeważnie w dolinach.
Górówka euriala (Erebia euryale)

Rozpiętość skrzydeł: 38-42 mm
Występowanie w Polsce: Karpaty, Sudety, Bieszczady, Beskidy.
Okres pojawu imago: 1/VII-3/VIII
W Tatrach jest to najczęściej spotykana górówka, a zobaczyć ją można zarówno na całym Podtatrzu, jak i na wysokości 2000 m n.p.m.
Górówka meduza (Erebia medusa)

Rozpiętość skrzydeł: 40-44 mm
Występowanie w Polsce: południe Polski, także niziny
Okres pojawu imago: 3/V-1/VII
Jest to najwcześniej pojawiająca się górówka; pierwsze egzemplarze w tatrzańskich dolinach (do wys. 1200 m n.p.m.) można zobaczyć już w maju. Gatunek występujący na całym południu kraju, Dolnym Śląsku oraz w centrum.
Górówka medea (Erebia aethiops)

Rozpiętość skrzydeł: 40-46 mm
Występowanie w Polsce: Karpaty
Okres pojawu imago: 3/VII-1/IX
Kategoria w Czerwonek Księdzie Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce: VU
Motyl występuje w cieplejszych miejscach w dolinach Tatr do wysokości ok. 1200 m n.p.m.
Górówka epifron (Erebia epiphron)

Rozpiętość skrzydeł: 28-32 mm
Występowanie w Polsce: Tatry, Karkonosze (jako odrębne podgatunki)
Okres pojawu imago: 2/VII-3/VIII
Kategoria w Czerwonek Księdzie Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce: VU
Wysokogórski gatunek, którego dolna granica zasięgu wynosi ok. 1200 m n.p.m., zaś górna na ok. 2000 m n.p.m. Populacja tatrzańska ma charakter naturalny (w Karkonoszach motyl ten był reintrodukowany z obszaru Republiki Czeskiej).
Górówka manto (Erebia manto)

Rozpiętość skrzydeł: 34-38 mm
Występowanie w Polsce: Tatry
Okres pojawu imago: 2/VII-1/IX
Osiedla się w wyższych partiach dolin od wysokości 1200 m n.p.m. i zalatuje do około 1800 m n.p.m.
Górówka gorge (Erebia gorge)

Rozpiętość skrzydeł: 34-38mm
Występowanie w Polsce: Tatry
Okres pojawu imago: 1/VII-2/VIII
Zasięg pionowy: od 1400 m n.p.m. do 1900 m n.p.m.
Górówka pandroza (Erebia pandrose)

Rozpiętość skrzydeł: 38-42 mm
Występowanie w Polsce: Tatry
Okres pojawu imago: 3/VI-2/VIII
Zasięg pionowy: od 1400 m n.p.m. do 1900 m n.p.m.
Górówka pronoe (Erebia pronoe)

Rozpiętość skrzydeł: 42-48 mm
Występowanie w Polsce: Tatry Zachodnie
Okres pojawu imago: 3/VII-1/IX
Kategoria w Czerwonek Księdzie Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce: EN
Gat. wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt
Jest to najcenniejsza nasza górówka. W Tatrach Zachodnich występuje tylko na jednym stanowisku; jeszcze do niedawna były to dwa stanowiska, lecz jedno z nich (Koryciska) zarosło. Zasięg pionowy: 1100-1500 m n.p.m.
Zamieszczona w tym odnośniku galeria pozwala na porównanie poszczególnych gatunków górówek, z uzwględnieniem płci motyla
Samice górówek składają jaja pojedynczo. Niektóre gatunki górówek umieszczają jaja na roślinie pokarmowej, inne w jej pobliżu. Rośliną pokarmową rodzaju Erebia są trawy. Młode gąsienice górówek żerują za dnia, starsze tylko w nocy, dnie spędzając w ukryciu w kępie trawy. U wielu górówek stadium gąsienicy trwa dwa lata.

Dostojka pales (Boloria pales)

Z obszaru Polski wykazano 16 gatunków dostojek, lecz jeden z nich, dostojka pales (Boloria pales), żyje wyłącznie w Tatrach. Pojedyncze okazy tego motyla można spotkać od drugiej dekady lipca do prawie końca sierpnia. Występuje na dość dużych wysokościach: od 1400 do 2000 m n.p.m., zawsze pojedynczo. Rozpiętość skrzydeł: 35-38 mm. Warto wiedzieć, że bionomia tego motyla w Tatrach nie jest do końca poznana. Przypuszcza się, że gąsienica żeruje na fiołku alpejskim.
Dostojka pales (Boloria pales)

Niepylak apollo (Parnassius apollo)

Duży motyl (RS: 70-80 mm) na ogół spotykany od początku maja do końca lipca. Kategoria w Czerwonej Księdze Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce: CR. Wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt.
Jeszcze w latach 50-tych znane były liczne i bogate stanowiska niepylaka w Tatrach Zachodnich. Z czasem wszystkie populacje osiadłe w polskich Tatrach wyginęły wskutek zarastania lub wręcz celowego zalesiania stanowisk. Spotykane pojedyncze osobniki uważane były za zalatujące ze Słowacji. W roku 2010 niewielkie stanowisko tego motyla zostało okryte przez pracownika Działu Ochrony Przyrody, Filipa Ziębę, a w następnym roku udało mi się znaleźć tam żerującą na rozchodniku karpackim gąsienicę. Stanowisko to znajduje się na wysokości około 1600 m n.p.m.
Niepylak apollo (Parnasius apollo)

Bielinek bryonie (Pieris bryoniae)

Bielinków w Polsce mamy 5: kapustnik, bytomkowiec, rzepnik, rukiewnik i bryonie. Pieris bryoniae to dość szczególny gatunek. Do tego stopnia spokrewniony z bielinkiem bytomkowcem (Pieris napi), że samce obu gatunków są prawie nie do odróżnienia. Jedynie samice są na ogół ciemniej ubarwione: tatrzańskie ciemno przyprószone, bieszczadzkie - ciemno-żółte. Gatunek typowo górski: występuje w Tatrach, Pieninach, Beskidzie Niskim i Bieszczadach. Pojaw imago: 2/VI - 3/VII.
Bielinek bryonie Pieris bryoniae; z lewej samica, z prawej samiec.

Osadnik petropolitana (Lasiommata petropolitana)

Motyl południowej Polski, związany z obszarami górskimi. Ulubionym miejscem występowania są strome, trawiaste zbocza do wysokości ok. 1400 m n.p.m. Zielone gąsienice tego gatunku żerują na trawach. Czas pojawu imago: 3/V-3/VI. Często w tym samym miejscu, od końca maja do połowy lipca występuje bardzo podobny do osadnika petropolitana, osadnik kostrzewiec (Lasiommata maera). Oba gatunki różnią się jednak wielkością (Petropolitana RS: 36-42mm, L.Maera RS: 44-50 mm) oraz rysunkiem na tylnym skrzydle: u osadnika petropolitana widoczny jest ciemny prążek biegnący wzdłuż środkowej części skrzydła.
Osadnik petropolitana (Lasiommata petropolitana)

Większe motyle nocne

Halniki i pomroki, czyli wysokogórskie miernikowce.

Z wyjątkiem halnika czterowstęga (Psodos quadrifaria) nie są zbyt barwne. Deseń pokrywający skrzydła wysokogórskich miernikowców (motyli nocnych należących do rodziny Geometridae) pozwala im znakomicie wtopić się w tło podłoża, na którym najchętniej wypoczywają: jest nim wapienna skała. Większość gatunków występuje w Posce tylko w Tatrach, kilka z nich (halnik czterowstęg, halnik alpejski, kilka pomroków) jeszcze spotkamy w Karkonoszach.
Halnik czterowstęg (Psodos quadrifaria)

Wysokogórski motyl, który występuje głównie w piętrze kosodrzewiny, spotykany też w dolnych partiach piętra hal. Jego gąsienice żerują na komonicy, koniklecy, cieciorce i mniszku.
Halnik kruczak (Glacies coracina); samica
To jeden z najbardziej charakterystycznych motyli piętra hal, który występuje jedynie w wyższych położeniach Tatr. Rośliną żywicielską dwukrotnie zimujących gąsienic jest w Tatrach bażyna (podawana jest również brzoza karłowata, lecz dotyczy to zapewne fennoskandii).
Halnik kanaliczak (Glacies canaliculata)
Ten wysokogórski miernikowiec występuje głównie w piętrze hal, choć podawany jest również z piętra kosodrzewiny. Dorosłe motyle najchętniej przebywają na pojedynczych skałkach i kamieniach, na których doskonale się maskują wśród licznych plam porostów. Są przy tym bardzo płochliwe. O bionomii tego gatunku niewiele wiadomo.
Halnik alpejski (Glacies alpinata)

To jedyny w Polsce przedstawiciel rodzaju Glacies, który żyje także w Karkonoszach; pozostałe (G.coracina, G.canaliculata, G.noricana) występują jedynie w Tatrach. To kolejny, typowy przedstawiciel motyli piętra kosodrzewiny i niższych partii piętra hal. Jego gąsienice odżywiają się liśćmi borówki, na których samice tego gatunku składają jaja.
Pomrok operak (Elophos operaria)
Pomrok świetlak (Elophos dilucidaria)
Paśnik wierzbiniec (Coenotephria salicata)
Paśnik podkolak (Entephria caesiata)
Peryzoma żyłkowana (Mesotype verberata)
Peryzoma malutka (Perizoma minorata)
Nieliczalnik sarniak (Pungeleria capreolaria)
Wenuska kambyjska (Venusia cambrica)
Warto wiedzieć, że bionomia tych miernikowców nie jest w pełni poznana. Nikt nie wie, jak wyglądają gąsienice większości gatunków wysokogórskich miernikowców, niewiele wiadomo o ich roślinach żywicielskich, sposobach żerowania itp.

Niesobki, sówki.

Pharmacis carna, przedstawicielka rodziny Hepialidae (niesobkowate), zamieszkująca górskie łąki dolnego regla
Dasypolia templi, motyl z rodziny Noctuidae (sówkowate), spotykany w górskich lasach i halach
Photedes captiuncula, kolejna "sówka" z łąk górskich

Mnóstwo drobiazgów, czyli zwójki, wachlarzykowate, piórolotki...

Tak zwanych motyli mniejszych jest, oczywiście najwięcej. Niepozorne, nie zwracają uwagi przygodnego obserwatora, bo przecież przy tej wielkości nie sposób zobaczyć jaki deseń pokrywa skrzydełka płochliwego, zaledwie 1 centymetrowego drobiazgu. Tymczasem w Tatrach żyje zapewne kilkadziesiąt gatunków motyli mniejszych, których bionomia nie jest poznana, lub nawet takich, które do tej pory nie były z Polski wykazane. Reprezentują one takie rodziny motyli nocnych, jak zwójkowate (Tortricidae) czy wachlarzykowate (Crambidae). W Tatrach znajdziemy też ciekawe gatunki piórolotków (Pterophoridae), omacnicowatych (Pyralidae). Gąsienice tych motyli często żerują na typowo górskich roślinach, na przykład na goryczkach
Aethes piercei ; mały przedstawiciel z rodziny zwójkowatych (Tortricidae), którego obecność w Polsce została odkryta dopiero w 2011 r.
Aethes decimana ; jeszcze jedna ćma z rodziny zwójkowatych, której gąsienice żerują na różnych roślinach górskich
Phiaris scoriana ; kolejna zwójka z górskich, trawiastych zboczy.
Epinotia mercuriana ; gąsieniczki tej zwójki żerują m.in. na liściach borówki i dębika.
Argyroploce noricana ; rośliną żywicielską gąsienic tego motyla jest dębik ośmiopłatkowy.
Aterpia anderreggana ; rośliną żywicielską gąsienic tego motyla jest dębik ośmiopłatkowy.
Aterpia corticana ; Podawane rośliny żywicielskie gąsienic: tojad, borówka.
Clepsis lindebergi ; brak danych dotyczących bionomii.
Clepsis rogana ; Rośliny żywicielskie gąsienic: borówka, kosmatka, ciemiężyca biała.
Elachista dimicatella; Elachistidae .
Epermenia scurella ; Epermeniidae .
Coleophora nubivagella ; Coleophoridae.
Incurvaria vetulella ; Incurvariidae.
Rhigognostis senilella ; Plutellidae .
Nemophora congruella ; Adelidae.
Catoptria radiella gatunek wysokogórski.
Catoptria petrificella ; opis.
Catoptria furcatellus ; opis.
Orenaia alpestralis; wysokogórska przedstawicielka rodziny wachlarzykowatych Crambidae
Udea alpinalis; kolejny wachlarzyk, licznie występujący już u podnóża Tatr.
Udea uliginosalis ; opis.
Stenoptilia graphodactyla ; należący do rodziny piórolotków Pterophoridae gatunek występujący w południowej Polsce, związany z różnymi goryczkami, na których żerują jego gąsienice.
Stenoptilia coprodactylus
Gąsienice tego piórolotka żerują na goryczce krótkołodygowej (Klusjusza), kryjąc się wewnątrz kielicja rośliny,
Platyptilia calodactyla ; opis.
Typhonia (Melasina) ciliaris ; motyl nocny z rodziny koszówek (Psychidae). Bardzo ciekawy gatunek, którego gąsienice żyją w rurkowatych oprzędach sporządzonych z drobnych kamyków.


stat4u